Вобраз Польшчы ў беларускіх дзяржаўных медыя: аналіз наратываў, інтэнсіўнасці і мэтаў прапаганды (студзень 2025 — верасень 2026)

УВОДЗІНЫ

Справаздача падрыхтавана праектам Media IQ (фонд «Informacyjne Biuro Białoruś w Fokusie») у супрацоўніцтве з Варшаўскім універсітэтам (Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы) у межах IV Адкрытага конкурсу пры фінансаванні Цэнтра Мерашэўскага.

Адной з фундаментальных задач справаздачы з’яўляецца праверка таго, як інфармацыйныя стратэгіі ўзаемадзейнічаюць з бягучай палітыкай і рэагуюць на рэальныя польска-беларускія адносіны (напрыклад, кантэкст вучэнняў «Захад-2025», сітуацыя на польска-беларускай мяжы, вызваленне Анджэя Пачобута, «пацяпленне адносін» і г.д.). Гэта важны элемент фарміравання ідэнтычнасці ў дачыненні да Польшчы ў беларускім грамадстве праз тактыку балансавання паміж захаваннем за Польшчай статусу «вечнага ворага» і магчымасцю дыялогу.

Мэта аналізу — класіфікаваць і тыпалагізаваць наратывы і інфармацыйныя стратэгіі ў дачыненні да Польшчы ў беларускім медыйным дыскурсе, а таксама вызначыць, як змяняюцца інтэнсіўнасць і сэнсавая нагрузка іх распаўсюджвання і якім чынам гэта ўплывае на польска-беларускія адносіны. Адна з дадатковых мэт даследавання — выявіць наратыўныя стратэгіі канструявання вобраза Польшчы (напрыклад, як ворага) у беларускай медыйнай прасторы ў межах так званай афіцыйнай прапаганды.

Асноўнай часткай справаздачы з’яўляецца аналітычна-даследчы раздзел, у якім аналізуюцца інтэрпрэтацыйныя рамкі, наратыўныя ядры, катэгорыі, тыпы наратываў, а таксама механізмы функцыянавання і распаўсюджвання наратываў. Раздзел сінтэтычнага аналізу змяшчае асноўную аргументацыю, заснаваную на даследчай частцы. Ён складаецца з шасці пунктаў і змяшчае падрабязную характарыстыку асноўных наратыўных рэжымаў беларускіх афіцыйных медыя ў дачыненні да Польшчы. Заключная частка справаздачы прадстаўляе сціслыя асноўныя вынікі і ацэнку верагоднага ўплыву прапаганды на польска-беларускія адносіны. Акрамя таго, справаздача змяшчае арыгінальны графічны матэрыял (графіка распрацавана з выкарыстаннем мадэлі Claude Opus 5.5), апісанне тэхнічных аспектаў правядзення даследавання, выкарыстанай метадалогіі і абмежаванняў, якія вынікаюць з прынятых рашэнняў.

ТЭХНІЧНАЕ АПІСАННЕ І МЕТАДАЛОГІЯ

Базу крыніц справаздачы складаюць некалькі сегментаў беларускай інфармацыйнай прасторы. Першы з іх — штотыднёвае ток-шоу «Клуб рэдактараў» (руск. «Клуб редакторов»), якое выходзіць на дзяржаўным тэлебачанні; яго аналіз грунтаваўся на выбраных выпусках і іх транскрыпцыях. Другі сегмент — дзяржаўнае інфармацыйнае агенцтва БелТА, публікацыі якога аналізаваліся ў двух асобных часавых інтэрвалах. Трэці сегмент — Telegram-каналы «Жёлтые сливы», «Ваши сливы», «Пул Первого», а таксама канал Міністэрства абароны «Минобороны».

Матэрыял дапаўняюць публікацыі прэсы, у тым ліку «Мінская праўда», і партала SB.by, якія выкарыстоўваюцца выключна як прыклады для ілюстрацыі  з’яў, якія разглядаюцца. Аналіз быў пашыраны за кошт даследавання першакрыніц (desk research), якое ахоплівала афіцыйныя выступленні, метадычныя матэрыялы, падрыхтаваныя да Адзінага дня інфармавання (руск. «Единый день информирования»), а таксама польскія і міжнародныя крыніцы для праверкі высноў. У даследаванні выкарыстоўваліся два асобныя корпусы матэрыялаў, якія не аб’ядноўваліся ў адзін шэраг даных: першы ахопліваў поўную выбарку публікацый за верасень 2025 г., другі быў доўгатэрміновай выбаркай за перыяд са студзеня 2025 г. да 17 верасня 2026 г.

Першаснае кадзіраванне матэрыялу праводзілася з дапамогай вялікіх моўных мадэляў: Claude — для «Клуба рэдактараў» і БелТА-1, мадэляў GPT — для БелТА-2 і Telegram. Кадзіраванне ажыццяўлялася на падставе закрытай кнігі кодаў, якая змяшчала вызначаны набор аналітычных катэгорый і правілаў іх прымянення моўнымі мадэлямі. Вынікі кадзіравання штучным інтэлектам правяраў даследчык, а спрэчныя выпадкі перадаваліся на разгляд у межах арбітражнай працэдуры. Чынная версія кнігі кодаў v1.3.11 (кастрычнік 2026 г.) змяшчае 32 наратыўныя коды, падзеленыя на чатыры катэгорыі: гістарычную (HIS), бяспекі і палітыкі (SEC), эканамічную (ECO) і ідэнтычнасную (IDN). Іх дапаўняюць каталог з 11 дыскурсіўных тэхнік і пяці функцый дыскурсу.

Метадалогія даследавання спалучае два падыходы: колькасны кантэнт-аналіз, гэта значыць частотнасць, долі і дынаміку ў часе, і якасны дыскурс-аналіз. Першы паказвае, колькі і калі гавораць пра Польшчу. Другі — як пра яе гавораць і якой мэце служыць гэтае паведамленне. Тэарэтычную рамку складаюць:

— тэорыя фрэймінгу (framing) Роберта Энтмана. Згодна з ёй, паведамленне вызначае праблему, указвае яе прычыну, фармулюе маральную ацэнку і прапануе рашэнне¹;

— «ідэалагічны квадрат» Тэуна ван Дэйка: падкрэсліванне вартасцяў «нас» і недахопаў «іх» пры адначасовым замоўчванні недахопаў «нашых» і вартасцяў «іх»²;

— дыскурсіўна-гістарычны падыход, у прыватнасці стратэгіі намінацыі і прэдыкацыі. Першая датычыцца таго, як называюць актараў, другая — якія характарыстыкі ім прыпісваюць³;

— канцэпцыя стратэгічных наратываў, якія палітычныя актары выкарыстоўваюць, каб надаць міжнароднай палітыцы агульны сэнс і ўплываць на аўдыторыю⁴;

— рамка FIMI (замежныя маніпуляцыі інфармацыяй і ўмяшанне) Еўрапейскай службы знешніх дзеянняў. Яна засяроджваецца на мадэлях дзеянняў, а не толькі на праўдзівасці зместу⁵.

Падзел на стратэгічныя і тактычныя наратывы — гэта аперацыяналізацыя, прынятая ў праекце. Тып наратыву не вызначае кадзіроўшчык: ён вынікае з устаноўленага правіла. Код лічыцца стратэгічным, калі яго наяўнасць зафіксавалі знешнія крыніцы да 2025 г. (так званы якар), гэта значыць да перыяду, ахопленага даследаваннем. Гэта дазваляе пазбегнуць лагічнага кола кшталту «часта сустракаецца, значыць, стратэгічны». У даследаванні апісанне наратыву аддзяляецца ад ацэнкі яго праўдзівасці, а фактаграфічныя сцвярджэнні правяраюцца асобна. З тэкстаў выводзяцца функцыі наратываў; мэты ўказваюцца толькі тады, калі яны заяўленыя ў афіцыйных дакументах. Намеры рэдакцый і аўтараў не рэканструююцца, а часавыя супадзенні не разглядаюцца як прычынна-выніковая сувязь.

У справаздачы выкарыстоўваюцца напрацоўкі польскіх і незалежных беларускіх аналітычных цэнтраў⁶, якія апісалі асобныя элементы антыпольскай лініі Мінска. Да іх належаць: узмацненне гістарычнай палітыкі пасля 2020 г. і ўвядзенне паняцця «польская акупацыя»⁷, праграмная антыпольская прамова кіраўніка дзяржавы з нагоды Дня народнага адзінства⁸, сінхранізаваныя расійска-беларускія абвінавачванні Польшчы ў планах агрэсіі⁹, дэзынфармацыя ў перыяд міграцыйнага крызісу¹⁰, ваенная антыпольская прапаганда¹¹.

ВОБРАЗ ПОЛЬШЧЫ ЯК СІСТЭМА НАРАТЫВАЎ

Для далейшай аналітычнай часткі справаздачы прыняты набор ключавых азначэнняў, якія ствараюць узгодненую рамку паняццяў і вызначаюць асновы інтэрпрэтацыі гэтага аналізу. Першае паняцце — стратэгічныя наратывы, якія разумеюцца як пастаяннае ідэалагічнае ядро, што паўтараецца незалежна ад інфармацыйных нагодаў, рэгулярна аднаўляецца ў межах доўгатэрміновага інфармацыйнага маніторынгу і фіксавалася ў папярэдніх антыпольскіх кампаніях.

Другое ключавое паняцце — тактычныя наратывы: гэта сітуацыйныя паведамленні, звязаныя з канкрэтнымі падзеямі. Тактычная тэма пэўнага месяца з’яўляецца актуалізацыяй базавага наратыўнага ядра ў сувязі з новымі падзеямі; менавіта гэтая сувязь робіць вобраз ворага паўтаральным, а не аднаразовым.

На падставе табліцы якароў, гэта значыць зафіксаванай у знешніх крыніцах да 2025 г. прысутнасці, стратэгічнымі прызнаны 11 з 32 кодаў кнігі кодаў (паводле першапачатковага спісу, на якім грунтуецца справаздача). Пяць з іх — гістарычныя коды: акупацыя, этнацыд, «генацыд», 1939 год як «уз’яднанне» і перагляд агульнай памяці. Астатнія шэсць: Польшча як правакатар, яе «імперскія амбіцыі», Польшча як рэпрэсіўная дзяржава, неэфектыўнасць польскай арміі і супрацьпаветранай абароны, інцыдэнты, якія тлумачацца «чужой воляй», а таксама варожае і «хворае» польскае грамадства.

Астатні 21 код класіфікуецца як тактычныя, што азначае толькі адсутнасць дакументальна пацверджанага якара і не вызначае характару наратыву. У аналізе ўводзіцца прамежкавае паняцце: апорныя тактычныя наратывы. Гэта тэмы, фармальна тактычныя, бо на момант стварэння спісу не мелі якара, але прысутнічаюць ва ўсіх перыядах і на ўсіх платформах. Найважнейшая з іх — «Польшча як васал» (SEC-09): несамастойная дзяржава, «фарпост» Захаду, «чарговая Украіна». У «Клубе рэдактараў» гэта найбольш часты код — 15 фіксацый ва ўсіх чатырох групах выпускаў (корпус A, доўгатэрміновая выбарка, дадатковы адбор за ліпень—верасень 2026 г. і выпуск ад 18.09.2026). Побач з ім — «Польшча як арганізатар антыбеларускіх сіл» (SEC-08) і «мілітарызацыя Польшчы» (SEC-07). Гэтыя наратывы ўжо выконваюць функцыю стратэгічных, але спачатку не мелі фармальнага якара, таму разглядаліся як кандыдаты ў ядро. У кастрычніку 2026 г. гэта пацвердзілася для двух з іх: пасля выяўлення прыкладаў да 2025 г. «васал» (SEC-09) і «мілітарызацыя» (SEC-07), а таксама адмаўленне адказнасці Расіі і Беларусі за інцыдэнты (SEC-02), былі прызнаныя стратэгічнымі наратывамі¹²; «арганізатар антыбеларускіх сіл» (SEC-08) застаўся тактычным. Справаздача выкарыстоўвае першапачатковы спіс — паводле новага спісу стратэгічныя наратывы складалі б у «Клубе рэдактараў» каля 56% выпадкаў у верасні 2025 г. і 78% летам 2026 г.

Польшча пастаянна прысутнічае ў беларускай дзяржаўнай інфармацыйнай прасторы. Прааналізаваная выбарка матэрыялаў агенцтва БелТА за перыяд з 29 красавіка па 2 верасня 2026 г., калі не было сур’ёзных крызісаў у двухбаковых адносінах, ахоплівае 569 публікацый са згадкамі пра Польшчу. Гэта 2,7% усіх матэрыялаў, апублікаваных у нумараванай стужцы навін агенцтва, або ў сярэднім каля 32 публікацый на тыдзень. У 388 з 569 публікацый не выяўлена ніводнага з наратыўных кодаў, прынятых у даследаванні. Аднак гэта не азначае аўтаматычнай нейтральнасці гэтых матэрыялаў. У сваю чаргу, 77 з 181 матэрыялу з наратывам — гэта рэгулярныя паведамленні пра чэргі на мяжы, у якіх падкрэсліваецца, што польскі бок прапускае толькі частку транспартных сродкаў; яны былі аднесеныя да наратыву «Польшча як правакатар».

Мал. 1. Матэрыялы БелТА са згадкамі пра Польшчу паводле тыдняў (май—жнівень 2026 г.)

Увага да Польшчы ўзрастала скачкападобна. У верасні 2025 г. колькасць матэрыялаў агенцтва БелТА пра Польшчу вырасла з тыповага ўзроўню пяці на дзень да 39 (11 верасня) і 41 (15 верасня) — з улікам усіх матэрыялаў, у тым ліку нейтральных. Пікі супадалі з рэакцыяй на ўварванне дронаў (10 верасня) і закрыццём мяжы (12 верасня), прэзідэнцкім парадкам дня і абвяшчэннем Бярозы-Картузскай агульнабеларускім месцам памяці (15 верасня), Днём народнага адзінства (17 верасня) і адкрыццём мяжы (25 верасня). Вакол гэтых дат канцэнтраваліся і наратывы: 17 верасня амаль кожнае другое паведамленне прадстаўляла 1939 год як «уз’яднанне» (16 з 36), а кожнае трэцяе згадвала «польскую акупацыю» (13 з 36); 11 верасня кожнае пятае (7 з 36) паказвала рэакцыю Варшавы як «істэрыку». Варта адзначыць, што «шпіёнская» тэма 4–5 верасня 2025 г. не дасягнула піка. У верасні 2025 г. у Telegram таксама зафіксаваны абсалютны пік за ўвесь даследаваны перыяд: 888 публікацый пра Польшчу пры сярэднім узроўні каля 590 публікацый штомесяц у астатнія месяцы 2025 г. У мэтанакіравана выбранай частцы матэрыялу, якая была закадзіравана, найбольшую колькасць допісаў з наратывамі зафіксавана ў верасні: 276 супраць 42–87 у астатнія месяцы 2025 г.

Мал. 2. Матэрыялы БелТА са згадкамі пра Польшчу паводле дзён (верасень 2025 г.; усе матэрыялы, у тым ліку нейтральныя)

У праграме «Клуб рэдактараў» перыядычнае ўзмацненне наратываў пра Польшчу яшчэ больш выразнае. З 70 выпускаў, ахопленых аналізам за перыяд ад 2025 г. да чэрвеня 2026 г., польская тэматыка з’явілася толькі ў васьмі. У той жа час у чатырох выпусках верасня 2025 г. было выяўлена ўсяго 59 фрагментаў з распазнаным наратывам, з іх 27 — у адным эпізодзе, паказаным 19 верасня. Летам 2026 г. інтэнсіўнасць паведамленняў пра Польшчу зноў узрасла і дасягнула найвышэйшага ўзроўню ў выпуску ад 18 верасня 2026 г. (сярод даследаваных выпускаў гэтага года), прысвечаным Дню народнага адзінства. Перыяды найбольшага ўзмацнення гэтых наратываў цесна звязаныя з палітычным календаром Беларусі, перадусім з Днём народнага адзінства, які адзначаецца 17 верасня. Гэтае свята было заснавана ў 2021 г., і з таго часу яго святкаванне рэгулярна суправаджаецца антыпольскай рыторыкай Аляксандра Лукашэнкі¹³. У гэтым кантэксце верасень 2025 г. не з’яўляецца пачаткам узмацнення антыпольскага выказвання, а выступае чарговым перыядам яго актывізацыі ў межах усталяванага гадамі цыклу.

Мал. 3. Фрагменты з распазнаным наратывам пра Польшчу ў «Клубе рэдактараў» паводле выпускаў.

Стратэгічнае ядро наратываў: элементы, незалежныя ад бягучых падзей

Гістарычная адказнасць міжваеннай Польшчы (HIS-01…05). Гэта найбольш інстытуцыяналізаваная наратыўная лінія. Міжваенная Польшча прадстаўляецца як каланіяльная дзяржава, а з 2026 г. таксама як «фашысцкі» рэжым, які праводзіў палітыку «этнацыду» ў дачыненні да беларусаў. Гэты наратыў адлюстраваны ў афіцыйным паведамленні дзяржаўных уладаў. Метадычныя матэрыялы, падрыхтаваныя да Адзінага дня інфармавання 17 верасня 2026 г., называюць палітыку міжваеннай Польшчы «сапраўдным этнацыдам беларускага народа», а лагер у Бярозе-Картузскай прадстаўляюць як «прататып і школу кадраў для канцэнтрацыйных лагераў нацысцкай Германіі»¹⁴. У выпуску праграмы «Клуб рэдактараў» ад 19 верасня 2025 г. вядучы працытаваў пазіцыю Аляксандра Лукашэнкі:

«Нельга больш маўчаць пра цяжкую спадчыну, я б сказаў, пра этнацыд, які ўчынілі ўлады міжваеннай Польшчы ў дачыненні да беларусаў на акупаваных беларускіх землях»¹⁵.

Варта адзначыць, што гістарычны наратыў у афіцыйнай інфармацыйнай прасторы Беларусі супадае з мадэллю ідэалагічнай парадыгмы, якая функцыянуе ў дзяржаве. Гэтая мадэль грунтуецца перадусім на беларускай нацыянальнай перспектыве. У матэрыялах БелТА пра 17 верасня, апублікаваных у верасні 2025 г., не зафіксавана ніводнай расійскай крыніцы. Афіцыйнае паведамленне падкрэслівае «самадастатковасць беларускага народа» і яго права «людзьмі звацца», тады як спасылкі на савецкую спадчыну выконваюць толькі дадатковую функцыю.

Польшча як дзяржава, якая правакуе канфлікты (SEC-04). Гэта найбольш устойлівы наратыўны код, непасрэдна не звязаны з гісторыяй; ён прысутнічае ва ўсіх чатырох прааналізаваных групах выпускаў праграмы «Клуб рэдактараў». Польшчы прыпісваецца свядомае правядзенне агрэсіўнай палітыкі, а закрыццё мяжы ў верасні 2025 г. прадстаўляецца як загадзя спланаваная аперацыя. Як заявіў Вадзім Гігін у выпуску ад 12 верасня 2025 г.:

«Мы ведаем, што гэта было кіравана. Спыняюць зносіны з беларускімі памежнымі ўладамі. Штучна ініцыююць крызіс з бежанцамі»¹⁶.

«Імперскія амбіцыі» Польшчы (SEC-12). У межах гэтага наратыву Польшчы прыпісваецца імкненне аднавіць Рэч Паспалітую, усталяваць гегемонію «ад мора да мора» і захапіць частку тэрыторыі Беларусі. У 2026 г. гэты код сустракаецца часцей, чым у папярэднім годзе. Прыкладам з’яўляецца выказванне Івана Эйсманта ад 18 верасня 2026 г.:

«Палякі лічаць палову нашай краіны сваёй тэрыторыяй. І мараць вярнуць яе ў склад Польшчы»¹⁷.

У аналізаванай праграме тэрытарыяльныя прэтэнзіі прыпісваюцца выключна Польшчы.

Польшча як рэпрэсіўная дзяржава (SEC-11). Наратыў пра рэпрэсіі з боку «польскіх службаў» у дачыненні да грамадзян Беларусі з’яўляецца асобным элементам беларускай прапагандысцкай камунікацыі. У маі 2026 г. гэтую тэму паралельна ўздымалі Міністэрства замежных спраў, Следчы камітэт і дзяржаўнае тэлебачанне. Механізм канструявання гэтага наратыву ілюструе выпадак прымянення паліцыяй агнястрэльнай зброі на трасе S8 каля Сыкова 12 мая 2026 г. Сам факт прымянення зброі быў пацверджаны, аднак у беларускім дзяржаўным паведамленні апусцілі звесткі польскай пракуратуры пра пацярпелага. Замест гэтага распаўсюджваліся абагульненыя сцвярджэнні, што ў беларусаў «стралялі як у бандытаў»¹⁸.

«Хворае» польскае грамадства (IDN-04). Гэта адзіны стратэгічны код, які адсутнічаў у даследаваных выпусках «Клуба рэдактараў» за 2025 г. (у Telegram і БелТА ён з’яўляўся ўжо тады), але летам 2026 г. выразна праявіўся ў аналізаванай праграме. Польскае грамадства прадстаўляецца як ксенафобнае, схільнае да фашызацыі і варожа настроенае да ўкраінцаў і беларусаў. Прыкладам з’яўляецца выказванне Івана Эйсманта ад 14 жніўня 2026 г.: «Палякі вяртаюцца да свайго нармальнага стану. Яны ўсіх ненавідзяць»¹⁹. Аднак высновы пра значэнне гэтага кода маюць папярэдні характар, бо з дзевяці выпадкаў яго з’яўлення толькі два былі пацверджаныя ў выніку праверкі даследчыкам.

У верасні 2025 г. дамінавалі падзеі, звязаныя з бяспекай, перадусім інцыдэнты з удзелам дронаў, вайсковыя вучэнні і сітуацыя на мяжы. У выніку 71% кадзіраваных адзінак «Клуба рэдактараў» належалі да групы наратываў пра бяспеку і палітыку, а доля стратэгічных кодаў складала 36% (паводле першапачатковага спісу).

Летам 2026 г., калі ў двухбаковых адносінах не было сур’ёзнага крызісу, выказванні фарміраваліся галоўным чынам падрыхтоўкай да святкавання 17 верасня. Гістарычныя наратывы і наратывы пра польскае грамадства складалі тады больш за палову ўсіх выпадкаў у праграме, а доля стратэгічных кодаў вырасла да 66% (у выпусках з 10 ліпеня па 11 верасня 2026 г.; яны адбіраліся інакш, чым выпускі за 2025 г., таму параўнанне з’яўляецца арыенціровачным). Такім чынам, асноўная канструкцыя вобраза Польшчы застаецца стабільнай у даследаваных перыядах. Ад бягучых падзей і інфармацыйнага парадку дня залежыць толькі вага асобных элементаў.

Апорныя тактычныя наратывы: «васал Захаду», арганізатар антыбеларускіх сіл, мілітарысцкая дзяржава.

Польшча як васал (SEC-09). Гэта адзін з найбольш актыўных наратываў, прысутных у праграме «Клуб рэдактараў» у абодвух аналізаваных гадах. Польшча прадстаўляецца як пратэктарат Злучаных Штатаў, «сабака на ланцугу» Еўрапейскага Саюза і тэрыторыя, якая выкарыстоўваецца для дзеянняў супраць Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расіі. Прыкладам з’яўляецца выказванне Івана Эйсманта ад 12 верасня 2025 г.:

«Еўрапейскі Саюз, прагнілы, карумпаваны, пранацысцкі, з ланцуговымі псамі на павадку — Польшчай і Прыбалтыкай — пад заступніцтвам Дэмакратычнай партыі ЗША…»²⁰.

У 2026 г. гэты наратыў быў дадаткова персаналізаваны. У дачыненні да Караля Наўроцкага і Дональда Туска было сказана:

«Адзін знаходзіцца пад амерыканскім бізуном, другі — пад еўрапейскім»²¹.

Галоўная функцыя гэтага выказвання — падарваць суб’ектнасць Польшчы на міжнароднай арэне. Падобныя тэзісы прысутнічаюць у расійскай прапагандзе, але даследаванне не вымярала, наколькі абодва паведамленні супадаюць.

Характэрна, што ў выказваннях аднаго і таго ж удзельніка праграмы Польшча можа адначасова прадстаўляцца як самастойны агрэсар (SEC-04) і як васал, пазбаўлены незалежнасці (SEC-09). Падобную супярэчнасць можна назіраць у матэрыялах БелТА, дзе паведамленні пра «мілітарызацыю Польшчы» суправаджаюцца сцвярджэннямі, што «цэнтры прыняцця рашэнняў знаходзяцца не ў Варшаве ці Вільні»²². Гэтая супярэчнасць не тлумачыцца і не ўхіляецца. Наадварот, абодва спосабы прадстаўлення Польшчы выкарыстоўваюцца ў залежнасці ад бягучых прапагандысцкіх патрэб. У выніку вобраз ворага канструюецца з дапамогай узаемавыключальных характарыстык, значэнне якіх змяняецца ў залежнасці ад кантэксту.

Польшча як арганізатар і каардынатар антыбеларускіх сіл (SEC-08). Гэты наратыў прадстаўляе Польшчу як дзяржаву, якая арганізуе і падтрымлівае асяроддзі, што рыхтуюць «узброеныя дзеянні» супраць Беларусі. Беларуская палітычная эміграцыя ў ім з’яўляецца інструментам польскіх спецслужбаў. У экспертным полі іх прысутнасць адзначалася ў выступленні Аляксандра Лукашэнкі 17 верасня 2022 г., у якім закраналіся дзейнасць тэлеканала «Белсат», арганізацыі BYPOL, Карты паляка і падрыхтоўка ўзброеных фарміраванняў²³.

Паўторная праверка кадзіравання матэрыялаў з Telegram дазволіла істотна ўдакладніць маштаб прысутнасці гэтага наратыву (прамежкавы вынік: паўторна праверана 1 440 публікацый за студзень—жнівень 2025 г.). З 820 публікацый, першапачаткова аднесеных да кода SEC-08 (паводле ранейшай версіі кнігі кодаў), толькі 37 (каля 5%) утрымлівалі прамыя сцвярджэнні пра каардынацыю антыбеларускіх дзеянняў польскімі дзяржаўнымі інстытутамі. Астатнія матэрыялы прадстаўлялі Польшчу перадусім як месца знаходжання беларускай эміграцыі. Гэта азначае, што ў паведамленнях ананімных Telegram-каналаў Польшча функцыянуе галоўным чынам як прастора, дзе знаходзяцца «беглые» (зневажальная прапагандысцкая назва палітычных апанентаў у выгнанні), а не як непасрэдны арганізатар дзеянняў супраць беларускіх уладаў. Гэта не канчатковы вынік: пасля завяршэння кадзіравання выбранай часткі матэрыялу (3 734 публікацыі) гэты наратыў прысутнічае ў 80 публікацыях.

Мілітарызацыя Польшчы (SEC-07). Гэта найбольш часты наратыўны код у даследаванай сукупнасці матэрыялаў агенцтва БелТА (34 матэрыялы за перыяд 29.04–2.09.2026, у тым ліку 30 за май—жнівень), калі не ўлічваць рэгулярныя паведамленні пра чэргі на мяжы; адначасова гэта адна з пастаянных тэм праграмы «Клуб рэдактараў». Афіцыйнае паведамленне грунтуецца на рэгулярна паўтораным супрацьпастаўленні палітыкі бяспекі Польшчы і Беларусі. Характэрны прыклад — сцвярджэнне: «Беларусь не павялічвае свае ваенныя арсеналы — гэта робіць Польшча»²⁴. Галоўная функцыя гэтага наратыву — легітымізацыя палітыкі беларускіх уладаў праз кантрастнае супастаўленне дзвюх дзяржаў. Польшча прадстаўляецца як крыніца ваеннай пагрозы, а Беларусь — як мірная дзяржава, дзеянні якой у сферы бяспекі маюць выключна абарончы характар.

Механізмы фарміравання вобраза Польшчы

Ядро і тактычны пласт злучаюць шэсць паўтаральных прыёмаў. У табліцы 2 гэтыя прыёмы суаднесены з функцыямі, якім яны служаць. Механізмы ўводзяць асобныя наратывы ў абарот у залежнасці ад бягучых (тактычных) патрэб і звязанага з імі календара антыпольскіх наратываў у прапагандысцкім алгарытме (стратэгічныя наратывы). Механізмы фарміравання вобраза грунтуюцца на пэўнай логіцы выкарыстання наратыўных рэсурсаў і інфармацыйных тэхнік, каб пастаянна падтрымліваць наратывы, замацаваныя ў дыскурсе. Першы з гэтых прыёмаў — дазаванне варожасці. У верасні 2025 г. 74% выказванняў пра Польшчу ў «Клубе рэдактараў» датычыліся ўрада і інстытутаў, і толькі 9% — грамадства. Аддзяленне ўлады ад народа было правілам (напрыклад, тэзіс Лукашэнкі: «суседзяў не выбіраюць, яны ад Бога»)²⁵.

У ліпені—верасні 2026 г. доля выказванняў пра грамадства вырасла да 26%, а ў частцы з іх знікае размежаванне паміж уладай і народам: «Яны ўсіх ненавідзяць»²⁶. Гэты зрух мы называем этнізацыяй/нацыяналізацыяй варожасці: вобраз ворага пашыраецца з уладаў на ўвесь народ (мал. 4, даныя часткова правераныя; графік паказвае, пра каго ідзе гаворка, а не ступень варожасці). Наступны прыём — так званае «ўкладанне ацэнкі ў чужыя вусны». БелТА спасылаецца на знешнія медыя ў 54% матэрыялаў, у палове выпадкаў — на польскія; расійскія дзяржаўныя медыя сустракаюцца ў 11%. Негатыўная інфармацыя пра польскую эканоміку амаль выключна з’яўляецца пераказам польскіх публікацый, а ў якасці польскіх экспертаў/сведкаў выступалі Матэвуш Піскорскі («польскі палітолаг»)²⁷ і Томаш Шмыт («польскі дысідэнт»)²⁸. Тэзіс набывае большую праўдападобнасць, а агенцтва прыпісвае сцвярджэнне знешняй крыніцы.

Мал. 4. Да каго адносяцца выказванні пра Польшчу ў «Клубе рэдактараў»

Адзін з класічных прыёмаў падтрымання наратыву ў абароце і яго распаўсюджвання — паўтарэнне інфармацыі. Даслоўна паўтораныя фрагменты ўтрымліваюць 27% матэрыялаў БелТА; такім чынам вяртаюцца і афіцыйныя формулы, напрыклад пра мілітарызацыю Польшчы. Згадка пра Валынскую разню без указання крыніцы з’явілася ў 21 матэрыяле паміж маем і жніўнем 2026 г. і ператварала нейтральныя навіны пра польска-ўкраінскія спрэчкі ў напамін пра невырашальны канфлікт. Гэта прыём «убівання кліна» паміж Польшчай і Украінай: паўтарэнне гістарычных крыўдаў не дадае новых звестак пра бягучую падзею, але падтрымлівае вобраз непераадольнага канфлікту паміж саюзнікамі.

Прыём двух рэжымаў (падзейнага і каляндарнага). Побач з рэакцыяй на бягучыя падзеі дзейнічае каляндарны рэжым: лекцыі гісторыка Ігара Марзалюка на БелТА, матэрыялы Адзінага дня інфармавання і праекты агенцтва, у якіх наратыў пра Польшчу змяшчаецца ў 58% матэрыялаў супраць 11% у астатняй частцы сэрвісу (паводле першапачатковай версіі кадзіравання). Гісторыя дае абгрунтаванні сучасным тэзісам і забяспечвае захаванне вобраза Польшчы незалежна ад падзей.

Прыём адлюстравання выкарыстоўваецца, калі Польшчы прыпісваюцца рысы, якія назіральнікі прыпісваюць Беларусі, — жыццё «ў стане найдзічэйшай дыктатуры, у тым ліку інфармацыйнай дыктатуры»²⁹, або пошук знешняга ворага дзеля выбараў. У гэтым выпадку дзейнічае псіхалагічны прынцып: калі ў іх усё гэтак жа, заходняя крытыка рэжыму губляе сілу ў вачах унутранай аўдыторыі.

Важную ролю адыгрываюць выбарачнае замоўчванне і абязлічванне: значную для падзеі асобу не згадваюць або замяняюць яе імя і ролю агульным азначэннем. Напрыклад, у даследаваных матэрыялах БЕЛТА за верасень 2025 года манах-кармеліт фігуруе толькі як «агент польскіх спецслужбаў», а Анджэй Пачобут не згадваецца. У 2026 г. Пачобут згадваецца ў 2 з 569 матэрыялаў, а звестак пра яго прыезд у Беларусь (паездка працягвалася 8–15.09.2026) за 8–9 верасня не выяўлена ні на сайтах БелТА, SB.by і газеты «Мінская праўда», ні ў эфіры «Беларусь 1», ОНТ і СТВ (сайты правераныя пошукам, эфір — праглядам даследчыка); у гэты час ананімныя Telegram-каналы атакавалі эміграцыю праз яго постаць. Гэтая выбарачная небачнасць не служыць адной функцыі з табліцы ніжэй, а вызначае, што наогул трапляе ў вобраз Польшчы: частка тэм, якія афіцыйныя медыя замоўчваюць, з’яўляецца ў ананімных каналах.

Функцыі платформаў у распаўсюджванні наратываў і мэтавыя групы аўдыторыі

Дзяржаўныя платформы адрозніваюцца формай і спосабам перадачы паведамленняў. Іх змест часта дапаўняе адзін аднаго, але часам і паўтараецца (напрыклад, SB.by паўтарае некаторыя матэрыялы інфармацыйнага агенцтва БелТА); даследаванне не вызначала, ці дзейнічаюць рэдакцыі ўзгоднена. Тэлевізійнае ток-шоу «Клуб рэдактараў» — месца ацэнкі. Менавіта тут канцэнтруюцца стратэгічныя наратывы, гістарычныя інтэрпрэтацыі і абразлівыя вызначэнні, а ўдзельнікі адкрыта называюць сябе прапагандыстамі³⁰. Падбор гасцей стварае бачнасць дыскусіі пры адзінай пазіцыі. Інфармацыйнае агенцтва працуе інакш: яно адбірае і перадае інфармацыю. Большасць матэрыялаў БелТА пра Польшчу не змяшчае непасрэднай ацэнкі. Гэта хроніка, паведамленні пра чэргі на мяжы і пераказы польскіх публікацый пра спрэчкі паміж Наўроцкім і Тускам, пра даўгі або антыўкраінскія настроі. Ацэнка вынікае з выбару тэм і крыніц, а стратэгічныя наратывы з’яўляюцца галоўным чынам у выказваннях беларускіх чыноўнікаў і экспертаў.

Telegram гаворыць двума галасамі. Ананімныя каналы, якія даюць амаль увесь даследаваны матэрыял з Telegram, вядуць насмешлівыя каментары. Канал «Пул Первого», які перадае голас Лукашэнкі, пазбягае вульгарызмаў, непасрэдна звяртаецца да палякаў і аддзяляе народ ад улады. Гэтыя адрозненні дазваляюць звяртацца да розных аўдыторый з адаптаванымі паведамленнямі. Унутраная аўдыторыя атрымлівае перадусім мабілізацыйную і гістарычную рамку, якая фарміруецца галоўным чынам на тэлебачанні. У ёй Польшча — былы прыгнятальнік і сучасная пагроза, а 17 верасня — свята адзінства, якое павінна забяспечыць трываласць дзяржавы для наступных пакаленняў. Свята таксама звязваецца з падзеямі 2020 г., якія прадстаўляюцца як дзяржаўны пераварот, падтрыманы звонку.

Беларуская эміграцыя ў Польшчы — галоўная мэта ананімнага Telegram. Яе высмейваюць як «змагароў» і «беглых», часам ужываючы абразлівыя выразы. Польшча прадстаўляецца як ксенафобная краіна, дзе беларусам не рады. Так вобраз варожага польскага грамадства выкарыстоўваецца для дыскрэдытацыі жыцця ў выгнанні. Трэці адрасат — польскае грамадства. У 2026 г. гэта было непасрэдна пацверджана на інстытуцыйным узроўні: было абвешчана пра далейшае вяшчанне на FM-хвалях ³¹. Польскамоўныя перадачы радыё «Беларусь» прапануюць адаптаваную версію гісторыі, у якой 17 верасня з’яўляецца святам таксама і для палякаў. Публіцыстычныя праграмы спрабуюць пераканаць польскую аўдыторыю, што «англасаксы абыходзяцца з Польшчай дакладна гэтак жа, як з Украінай»³². Тую ж мэту маюць заклікі Лукашэнкі да «простых палякаў», каб замест танкаў яны куплялі трактары. Пасрэднікамі выступаюць маргінальныя антыўкраінскія і антыеўрапейскія асяроддзі польскай палітычнай сцэны, а крытыку такіх кантактаў беларускія каналы прадстаўляюць як «польскую цэнзуру». Такім чынам, афіцыйная рамка і ананімныя насмешкі ўзаемна дапаўняюць адна адну. Першая пакідае палякам адчыненыя дзверы, другая аказвае ціск на эміграцыю.

Гнуткасць сістэмы: рэакцыя на «адлігу» ў двухбаковых адносінах

2026 год стаў выпрабаваннем гнуткасці сістэмы ў кіраванні інфармацыяй у польскім кантэксце — як з тактычнага пункту гледжання (вялікая колькасць падзей), так і з пункту гледжання захавання асноўных стратэгічных напрамкаў. Пасля абмену зняволенымі 28 красавіка, у выніку якога быў вызвалены Анджэй Пачобут, і яго вераснёўскага візіту ў Беларусь Радаслаў Сікорскі казаў пра «невялікую адлігу»³³. Беларускія медыя адрэагавалі на абмен у двух напрамках. Афіцыйнае паведамленне прадставіла абмен як жэст добрай волі і заслугу Лукашэнкі: Беларусь «у чарговы раз паказала, што ўмее дараваць»³⁴. У той жа дзень ананімныя Telegram-каналы высмейвалі Дональда Туска і эміграцыю. Наратывы, якія фарміруюць ядро, заставаліся прысутнымі і ў перыяд дыпламатычных жэстаў. Выпуск «Клуба рэдактараў» ад 18 верасня 2026 г. — паказаны пасля візіту Пачобута, але яшчэ да слоў Радаслава Сікорскага, — утрымліваў найбольшую колькасць фрагментаў з наратывамі пра Польшчу сярод даследаваных выпускаў гэтага года. Прэм’ер-міністра Туска назвалі «падманшчыкам» і паўтаралі, што «палякі лічаць палову нашай краіны сваёй тэрыторыяй». Такім чынам, дыпламатыя дапускае дамоўленасці, а медыя падтрымліваюць вобраз ворага — гэтая двухнакіраванасць праяўляецца на працягу ўсяго перыяду. Параўнанне выпускаў да 17 верасня паказвае, як пры тым самым ядры змяняецца яго афармленне. У 2025 г. Польшча была суседам-праціўнікам адразу ў многіх пытаннях, а свята назвалі «таксама польскім». У 2026 г. яна стала гістарычным антаганістам, увасобленым у асобе Туска; з’явіліся таксама абагульненні пра палякаў як народ. Аднак абодва выпускі вялі розныя журналісты. (Выпуск 19 верасня 2025 года быў выключэннем: замест звычайнага вядоўцы Івана Эйсманта праграму вёў Андрэй Крывашэеў.)

Здольнасць змяняць тактычны пласт пры нязменным ядры мы называем гнуткасцю пры стабільным ядры. Яна праяўляецца на трох узроўнях. Па-першае, адна і тая ж падзея атрымлівае розныя тлумачэнні. Па-другое, спалучаюцца супярэчлівыя вобразы Польшчы: агрэсара і васала. Па-трэцяе, выказванне пераходзіць паміж рэжымамі — падзейным і каляндарным, афіцыйным і ананімным. У перыяд нармалізацыі можна чакаць наратываў «Польшчу прымусілі», «Польшча прызнала» і «гэта заслуга Беларусі» — гэта гіпотэза для далейшага маніторынгу. Яны дазваляюць прадставіць нармалізацыю як поспех Мінска, не адмаўляючыся ад тэзіса пра варожасць польскай дзяржавы.

ВЫНІКІ

Даследаванне ахапіла чатыры сегменты беларускай дзяржаўнай інфармацыйнай прасторы: тэлевізійнае ток-шоу, сэрвіс агенцтва БелТА, Telegram-каналы і рэгіянальную прэсу. Перыяд са студзеня 2025 г. па верасень 2026 г. уключае як крызіс верасня 2025 г., так і дыпламатычную «адлігу» 2026 г. Гэта дазволіла сістэмна апісаць вобраз Польшчы і параўнаць яго ў часе і паміж платформамі.

На падставе даных, атрыманых у межах даследавання, можна сцвярджаць, што стратэгічнае ядро вобраза Польшчы застаецца стабільным ва ўсіх даследаваных перыядах. Наратывы пра гістарычную адказнасць міжваеннай Польшчы, пра Польшчу як дзяржаву, якая правакуе канфлікты, пра яе «імперскія амбіцыі» і рэпрэсіўны характар польскіх інстытутаў вяртаюцца як у крызісныя перыяды, так і ў час адноснага спакою. У даследаваных выпусках «Клуба рэдактараў» за 2026 г. выразна праявіўся таксама вобраз варожага, «хворага» польскага грамадства; у іншых сегментах матэрыялу ён прысутнічаў ужо ў 2025 г. Змяняецца толькі вага асобных элементаў у межах выкарыстання гэтага наратыўнага патэнцыялу.

У верасні 2025 г., калі дамінавалі пытанні бяспекі, стратэгічныя коды складалі 36% кадзіраваных адзінак «Клуба рэдактараў», а летам 2026 г. — ужо 66% (паводле першапачатковага спісу; паводле абноўленага — каля 56% і 78%). Ядро не аслабла і ў перыяд так званай адлігі: выпуск ад 18 верасня 2026 г. утрымліваў найбольшую колькасць фрагментаў з наратывамі пра Польшчу сярод даследаваных выпускаў гэтага года. Яно фарміруе ўстойлівы дыскурс пра польскую дзяржаву як недружалюбную, які адначасова выконвае функцыі, сугучныя інтарэсам Крамля. Ён падрывае суб’ектнасць Польшчы («васал»), прадстаўляе яе як крыніцу ваеннай пагрозы і падтрымлівае вобраз польска-ўкраінскага канфлікту.

Адна з дадатковых высноў заключаецца ў тым, што беларуская прапаганда адносна Польшчы мае выразныя ўласныя гістарычныя і каляндарныя акцэнты, хоць і дзейнічае ў межах агульнага з Расіяй стратэгічнага поля. Наратыў пра Польшчу як васала Захаду прысутнічае таксама ў расійскім паведамленні. Аднак гістарычнае ядро грунтуецца на беларускай нацыянальнай перспектыве: у матэрыялах БелТА пра 17 верасня 2025 г. не зафіксавана ніводнай расійскай крыніцы. Рытм усяго паведамлення задае беларускі палітычны каляндар з Днём народнага адзінства. Агенцтва часцей спасылаецца на польскія медыя, чым на расійскія; апошнія сустракаюцца ў 11% матэрыялаў. Беларускае паведамленне таксама дазіруе варожасць, пакідаючы адчыненыя дзверы для «простых палякаў», і непасрэдна звяртаецца да польскага грамадства. Таму беларускую інфармацыйную палітыку нельга аналізаваць, а тым больш процідзейнічаць ёй, выключна праз прызму расійскай прапаганды. Аднак пытанне, ці з’яўляецца беларускае выказванне цалкам аўтаномным ад расійскага, застаецца адкрытым (у межах даследавання ступень супадзення двух выказванняў не вымяралася) і патрабуе далейшых параўнанняў.

Адзін з галоўных вынікаў даследавання — выснова, што тактычныя наратывы маюць сітуацыйны характар і служаць ядру. Яны актуалізуюць яго на матэрыяле бягучых падзей, таму інтэнсіўнасць паведамлення мае хвалепадобны характар. Тактычны пласт забяспечвае ядро актуальнымі прыкладамі і эмоцыямі. Калі падзею немагчыма замаўчаць, ён навязвае яе інтэрпрэтацыю: рэакцыі Варшавы прадстаўляе як «істэрыку», а нязручныя факты апускае. Асаблівую ролю адыгрываюць апорныя тактычныя наратывы: «Польшча як васал», «Польшча як арганізатар антыбеларускіх сіл» і «мілітарызацыя Польшчы». Фармальна яны тактычныя, але функцыянальна набліжаюцца да стратэгічных і ствараюць пераходную зону, праз якую новыя тэмы могуць увайсці ў ядро. Два з іх («васал» і «мілітарызацыя») у кастрычніку 2026 г. былі прызнаныя стратэгічнымі. Аднак іх маштаб трэба ацэньваць асцярожна. Пры паўторнай праверцы часткі матэрыялаў Telegram з 820 публікацый, раней аднесеных да наратыву пра «арганізатара антыбеларускіх сіл», прамыя сцвярджэнні ўтрымлівалі толькі 37; пасля завяршэння кадзіравання гэты наратыў прысутнічае ў 80 публікацыях.

Наступная выснова заключаецца ў тым, што сістэма характарызуецца гнуткасцю пры стабільным ядры. Гэта азначае, што яна мае набор узаемадапаўняльных прыёмаў: дазіраванне варожасці, укладанне ацэнак у чужыя вусны, паўтор паведамленняў, абгрунтаванне іх гісторыяй, адлюстраванне і выбарачны паказ інфармацыі. Сістэма дзейнічае ў двух рэжымах — падзейным і каляндарным, — а таксама ў двух рэгістрах: афіцыйным і ананімным. Гэта дазваляе змяняць інтэнсіўнасць выказвання, тлумачэнні, адрасата і нават лагічную ўзгодненасць (Польшча адначасова як агрэсар і васал), не закранаючы ядра. Адсюль вынікае двухнакіраванасць: дыпламатыя дапускае дамоўленасці, а медыя падтрымліваюць вобраз ворага. Таму перыяды адноснага заспакаення не варта аўтаматычна ўспрымаць як змякчэнне прапаганды. Змяняецца спосаб яе дзеяння, а не канструкцыя.

Акрамя таго, варожасць да Польшчы ў частцы выказванняў набывае этнічнае вымярэнне. У верасні 2025 г. 74% выказванняў пра Польшчу ў «Клубе рэдактараў» датычыліся дзяржавы і інстытутаў, і толькі 9% — грамадства, якое прадстаўлялася як разумны сусед. У ліпені—верасні 2026 г. доля выказванняў пра грамадства вырасла да 26%, а ў частцы з іх знікае размежаванне паміж уладай і народам (гэты паказчык, аднак, адлюстроўвае, пра каго ідзе гаворка, а не ступень варожасці). Калі гэтая тэндэнцыя пацвердзіцца пры поўнай праверцы матэрыялу, яна будзе азначаць звужэнне прасторы, якую беларуская прапаганда дагэтуль пакідала для кантактаў паміж грамадствамі.

Нарэшце, паведамленне адрозніваецца ў залежнасці ад платформы і аўдыторыі. Ток-шоу ацэньвае, інфармацыйнае агенцтва БелТА адбірае і перадае інфармацыю, а Telegram гаворыць двума галасамі: ананімным, насмешлівым, і афіцыйным голасам лагера Лукашэнкі. Унутраная аўдыторыя атрымлівае мабілізацыйную і гістарычную рамку. Беларуская эміграцыя ў Польшчы — вобраз краіны, дзе ёй не рады. Польскае грамадства атрымлівае антыўкраінскія і антыеўрапейскія паведамленні, якія распаўсюджваюцца, між іншым, маргінальнымі палітычнымі асяроддзямі, а таксама адаптаваную версію 17 верасня як «таксама польскага» свята. Дзеянні па супрацьдзеянні прапагандзе павінны ўлічваць гэтую дыферэнцыяцыю. Верагодны ўплыў на польска-беларускія адносіны.

Даследаванне не дазваляе вызначыць непасрэдны ўплыў прапаганды на погляды аўдыторыі, але характарыстыкі кампаніі дазваляюць ацаніць яе патэнцыйныя наступствы. Стабільнае ядро, цыклічныя пікі, прысутнасць на многіх платформах і сістэматычны паўтор зместу могуць спрыяць замацаванню сярод унутранай аўдыторыі вобраза польскай дзяржавы як варожай. Гэта можа абмяжоўваць прастору для манеўру Мінска пры нармалізацыі адносін і рабіць паляпшэнне сувязяў нетрывалым — аднак гэта гіпотэза, якую трэба было б праверыць у асобным даследаванні. Для польскага боку гэта азначае, што дыпламатычны прагрэс суправаджаецца бесперапынным варожым медыйным выказваннем. Пры наступным інцыдэнце яно можа быць неадкладна выкарыстана для новага ўзмацнення канфрантацыі.

ЗНОСКІ

1. Гл., напрыклад: R.M. Entman, Framing: Toward Clarification of a Fractured Paradigm, „Journal of Communication” 1993, т. 43, № 4, с. 51–58.
2. T.A. van Dijk, Ideology: A Multidisciplinary Approach, Sage, London 1998.
3. M. Reisigl, R. Wodak, The Discourse-Historical Approach (DHA), [у:] Methods of Critical Discourse Analysis, рэд. R. Wodak, M. Meyer, 2-е выд., Sage, London 2009, с. 87–121.
4. A. Miskimmon, B. O’Loughlin, L. Roselle, Strategic Narratives: Communication Power and the New World Order, Routledge, New York–London 2013.
5. European External Action Service, 3rd EEAS Report on Foreign Information Manipulation and Interference Threats: Exposing the Architecture of FIMI Operations, EEAS, Brussels 2025, https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/documents/2025/EEAS-3nd-ThreatReport-March-2025-05-Digital-HD.pdf.
6. Гл., напрыклад, ранейшыя працы каманды Media IQ, а менавіта: П. Быкоўскі, П. Парфяненка, Н. Белахвосцік, Як уладкаваная беларуская дзяржаўная прапаганда і чаму яна працуе не так лінейна, як здаецца, „Media IQ”, 23.01.2026, https://mediaiq.info/yak-uladkovanaya-belaruskaya-dzyarzha-naya-prapaganda-i-chamu-yana-pracue-ne-tak-linejna-yak-zdaecca; Беларуская асацыяцыя журналістаў, Аператыўныя маніторынгі, 2025–2026, https://baj.media/ru/aglyady_category/monitoringi-bazh/; а таксама справаздачы iSANS, https://isans.org/propaganda/.
7. K. Kłysiński, Zaostrzenie narracji antyzachodniej w polityce historycznej Białorusi, „Analizy OSW”, 14.01.2022, https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2022-01-14/zaostrzenie-narracji-antyzachodniej-w-polityce-historycznej-bialorusi.
8. K. Kłysiński, Antypolskie wystąpienie Łukaszenki z okazji Dnia Jedności Narodowej, „Analizy OSW”, 19.09.2022, https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2022-09-19/antypolskie-wystapienie-lukaszenki-z-okazji-dnia-jednosci-narodowej.
9. P. Żochowski, Rosja i Białoruś oskarżają Polskę o plany agresji, „Analizy OSW”, 24.07.2023, https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2023-07-24/rosja-i-bialorus-oskarzaja-polske-o-plany-agresji.
10. F. Bryjka, A. Legucka, Dezinformacja i propaganda Rosji oraz Białorusi w kontekście polsko-białoruskiego kryzysu granicznego, „Biuletyn PISM”, № 212 (2410), 9.12.2021, https://www.pism.pl/publikacje/dezinformacja-i-propaganda-rosji-oraz-bialorusi-w-kontekscie-polsko-bialoruskiego-kryzysu-granicznego.
11. iSANS, Military Propaganda of the Lukashenka Regime against Poland and NATO: Dangerous Incitement of Hatred, International Strategic Action Network for Security, 11.12.2024, https://isans.org/propaganda/propaganda-analytics/military-propaganda-of-the-lukashenka-regime-against-poland-and-nato-dangerous-incitement-of-hatred.html.
12. Прыклады, выбраныя ў якасці апорных у кастрычніку 2026 г.: Польский судья: большинство наших политиков реализуют американские и британские интересы, „БелТА”, 6.05.2024, https://belta.by/society/view/polskij-sudjja-bolshinstvo-nashih-politikov-realizujut-amerikanskie-i-britanskie-interesy-632551-2024/ [дата доступу: 12.10.2026] (SEC-09); матэрыял партала SB.by ад 13.06.2024 з выказваннем ваеннага аналітыка А. Ціханскага (паводле архіўнай копіі; арыгінальную старонку не правяралі) (SEC-07); Минобороны РФ сообщило, что заявление о «российских ракетах» в Польше является провокацией, „БелТА”, 15.11.2022, https://belta.by/world/view/minoborony-rf-zajavlenie-polskih-smi-o-padenii-rossijskih-raket-javljajutsja-provokatsiej-535018-2022/ [дата доступу: 17.10.2026] (SEC-02).
13. K. Kłysiński, Antypolskie wystąpienie…, цытаваная праца.
14. Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт (Мінгарвыканкам), Материал для членов информационно-пропагандистских групп (сентябрь 2026 г.): День народного единства, Мінск 2026, https://minsk.gov.by/ru/actual/view/209/2026.shtml (архіўная копія ад 9.09.2026; з-за межаў Беларусі сайт даступны толькі праз VPN).
15. Учения Запад-2025 — кошмар НАТО. День народного единства. Польшу атаковали дроны? Клуб редакторов, „Беларусь 1”, 19.09.2025, https://www.youtube.com/watch?v=AdSDNp5pL1w (выказванне вядучага).
16. Американцы в Минске. Убийство Кирка в США. Израиль бомбит Доху. Дроны над Польшей. Клуб редакторов, „Беларусь 1”, 12.09.2025, https://www.youtube.com/watch?v=Y4N_t8RyGiw (выказванне В. Гігіна).
17. День народного единства. Итоги социсследования. Американцы в Минске. Клуб редакторов, „Беларусь 1”, 18.09.2026, https://youtu.be/74kIXvhCxpk (выказванне І. Эйсманта).
18. А. Александров, Польский полицейский беспредел: в белорусов стреляли как в бандитов. Что произошло? Объясняем в «Будет дополнено», „ONT.by”, 22.05.2026, https://ont.by/ru/policy-ru/view/polskij-politsejskij-bespredel-v-belorusov-streljali-kak-v-banditov-chto-proizoshlo-na-samom-dele-318925-2026/ [дата доступу: 18.09.2026].
19. Поляки ненавидят украинцев. Европейский нацизм. Россия уничтожает бизнес Украины. Клуб редакторов, „Беларусь 1”, 14.08.2026, https://youtu.be/QJ03-dr1IiQ (выказванне І. Эйсмонта).
20. Американцы в Минске…, цыт. праца (выказванне І. Эйсманта).
21. День народного единства…, цыт. праца (выказванне І. Эйсманта).
22. «Живой щит из солдат». Эксперт предположил, зачем на самом деле Польше и Литве военные базы США, „БелТА”, 10.06.2026, https://belta.by/society/view/zhivoj-schit-iz-soldat-ekspert-predpolozhil-zachem-na-samom-dele-polshe-i-litve-voennye-bazy-ssha-785594-2026/ (выказванне А. Цішчанкі ў праекце „В теме”).
23. K. Kłysiński, Antypolskie wystąpienie…, цыт. праца
24. Беларусь призвала Европу к профессиональному и деполитизированному диалогу по безопасности, „БелТА”, 18.05.2026, https://belta.by/society/view/belarus-prizvala-evropu-k-professionalnomu-i-depolitizirovannomu-dialogu-po-bezopasnosti-781314-2026/ (выказванне намесніка міністра замежных спраў І. Секрэты для „Berliner Zeitung”).
25. Лукашенко о действиях западных соседей: творят на границе такое, что уму непостижимо, „БелТА”, 15.09.2025, https://belta.by/president/view/lukashenko-o-dejstvijah-zapadnyh-sosedej-tvorjat-na-granitse-takoe-chto-umu-nepostizhimo-737307-2025/.
26. Поляки ненавидят украинцев…, цыт. праца (выказванне І. Эйсманта).
27. Кому может быть выгодно закрытие границы с Беларусью, рассказал польский политолог, „БелТА”, 18.09.2025, https://belta.by/society/view/komu-mozhet-byt-vygodno-zakrytie-granitsy-s-belarusjju-rasskazal-polskij-politolog-737993-2025/.
28. W. Bieliaszyn, „Niech żyje internacjonalizm!”. Jak Tomasz Szmydt otwierał granicę białorusko-polską, „Wyborcza.pl”, 25.09.2025, https://wyborcza.pl/7,75399,32277129,niech-zyje-internacjonalizm-oskarzony-o-szpiegostwo-tomasz.html.
29. День народного единства…, цыт. праца (выказванне І. Эйсманта).
30. Там жа.
31. VI Медиафорум Беларуси в Гродно. Как СМИ Беларуси борются за правду с Западом? Клуб редакторов, „Беларусь 1”, 15.05.2026, https://www.youtube.com/watch?v=5bgxI-pxDU4 (выказванне І. Эйсмонта).
32. Учения Запад-2025…, цыт. праца (выказванне ўдзельніка праграмы).
33. J. Czermiński, Władimir Putin zaproszony na G20. Radosław Sikorski: Polska nie powinna bojkotować szczytu, „Rzeczpospolita”, 30.09.2026, https://www.rp.pl/multimedia/art45213581-wladimir-putin-zaproszony-na-g20-radoslaw-sikorski-polska-nie-powinna-bojkotowac-szczytu.
34. А. Александров, Обменная операция на белорусско-польской границе стала примером компромисса и добрососедства. Сюжет ОНТ, „ONT.by”, 3.05.2026, https://www.ont.by/ru/policy-ru/view/obmennaja-operatsija-na-belorussko-polskoj-granitse-stala-primerom-kompromissa-i-dobrososedstva-317548-2026 [дата доступу: 23.09.2026].